चालू घडामोडी

धवल क्रांतीचे जनक

भारताला दुग्ध उत्पादनात स्वयंपूर्ण बनविणार्‍या ‘ऑपरेशन फ्लड’ अर्थात श्‍वेत क्रांतीचे जनक डॉ. वर्गिस कुरियन यांच्या निधनाने एका युगाचा अस्त झाला आहे. सहकार चळवळीला द्रष्टे नेतृत्व अन् त्यासोबत कुशल प्रशासकीय व्यवस्थापन लाभले असता काय चमत्कार होऊ शकतो हे गुजरातमधील ‘आणंद पॅटर्न’ने दाखवून दिले आहे. अर्थात याच्या यशामध्ये डॉ. कुरियन यांचा महत्वाचा वाटा आहे.

नियतीने एखाद्याच्या आयुष्यात घडवलेले चमत्कार हे एखाद्या राष्ट्राच्या भाग्याशी कसे निगडीत असतात हे डॉ. कुरियन यांच्या आयुष्यातील एका घटनेवरून दिसून येते. अत्यंत कुशाग्र बुध्दीच्या कुरियन यांना उच्च शिक्षण घेण्यासाठी अमेरिकेला जायचे होते तेव्हा त्यांनी भारत सरकारच्या शिष्यवृत्तीसाठी अर्ज केला. याप्रसंगी झालेल्या मुलाखतीत एका परिक्षकाने त्यांना ‘पाश्‍चरीकरण म्हणजे काय?’ हा प्रश्‍न विचारला. यावर त्यांनी ‘ही प्रक्रिया म्हणजे दुधाचे निर्जंतुकीकरण करून त्याला दीर्घ काळापर्यंत टिकवणे’ असे अचूक उत्तर दिले. यामुळे कुरियन यांना शिष्यवृत्ती मंजूर झाली. मात्र त्यांना एक अट टाकण्यात आली. या अंतर्गत त्यांना मिशिगन विद्यापीठात दुग्ध विकास आणि दुग्ध उत्पादनाचा अभ्यासक्रम पूर्ण करावयाचा होता. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांना शासकीय सेवेत रूजू व्हावे लागेल. त्यांनी भारतात परतल्यावर शासकीय सेवा न केल्यास दंड म्हणून ३० हजार रूपयांची परतफेड करण्याची अटही शिष्यवृत्तीच्या करारनाम्यात टाकण्यात आली होती. अर्थात त्या काळात ही रक्कम खूप मोठी असल्याने अमेरिकेतून पदवी मिळाल्यानंतर २८ वर्षांचा हा युवक गुजरातमधील आणंद येथे येऊन पोहचला.

कुरियन येथे येण्याआधी दुग्ध उत्पादनाच्या क्षेत्रात खूप काही घडामोडी घडल्या होत्या. स्वातंत्र्यपूर्व काळात दुग्ध व्यवसाय हा मुख्यत्वे व्यापारी आणि दलाल यांच्या हातात एकवटला होता. मुंबईसारख्या शहराच्या दुधाची गरज गुजरातमधील खेडा जिल्ह्यातील दुध उत्पादक पुरवत होते. यासाठी मोठ्या प्रमाणात मागणी होती. मात्र या व्यवहारातील सर्व नफा हा ‘पोल्सन’ या खासगी कंपनीच्या घशात जात होता. पेस्टनजी एडुलजी हा पारशी व्यापारी यातून गबर झाला असला तरी गरीब दुध उत्पादकांच्या पदरात फार काही पडत नव्हते. यामुळे सरदार पटेल आणि मोरारजी देसाई यांच्या प्रेरणेने त्रिभुवनदास पटेल यांनी १९४६ साली आणंद येथे देशातील प्रथम सहकारी दुग्ध उत्पादन संस्था सुरू केली. तत्कालीन ब्रिटीश शासनाकडून या चळवळीला सहकार्य मिळाले नाही. इकडे पोल्सन कंपनीनेही आडमुठी भूमिका घेतली. यामुळे या कंपनीची मक्तेदारी मोडून काढण्यासाठी खेडा जिल्ह्यातील दुग्ध उत्पादकांनी १५ दिवस आंदोलन करून अखेर ‘पोल्सन’ला नमती भूमिका घ्यावी लागली. शेतसारा प्रकरणी केलेल्या आंदोलनाप्रमाणेच खेडा जिल्ह्यातील शेतकर्‍यांनी या प्रकरणी आपल्यातील लढावू प्रवृत्ती दाखवून दिली. दरम्यान, स्वातंत्र्य मिळाले अन् याच कालखंडात डॉ. कुरियन हे आणंद येथे पोहचले. त्यांच्यातील चमक त्रिभुवनदास पटेल यांची तात्काळ जोखली. यामुळे सहकारी चळवळीचे नेतृत्व पटेल यांचे तर प्रशासकीय व्यवस्थापक कुरियन अशी अफलातून जोडी जमली. या जोडगोळीने खेडा जिल्हाच नव्हे तर देशाच्या दुग्ध उत्पादनाला एक नवीन दिशा दिली. डॉ. कुरियन यांनी झपाट्याने काम करून ‘आणंद मिल्क युनिअन लिमिटेड’ अर्थात ‘अमूल’ हा ब्रँड विकसित केला. १९५५ साली तत्कालीन पंतप्रधान नेहरू यांनी याचे उद्घाटन केले. यथावकाश ‘टेस्ट ऑफ इंडिया’ या आपल्या ‘कॅचलाईन’प्रमाणे ‘अमूल’ देशभरात पोहचला. दरम्यान देशात ठिकठिकाणी ‘अमूल’ प्रमाणेच सहकारी दुग्ध विकास चळवळी उभ्या रहाव्यात म्हणून १९६५ साली पंतप्रधान लालबहाहूर शास्त्री यांच्या पुढाकाराने केंद्रीय पातळीवर ‘नॅशनल डेअरी डेव्हलपमेंट बोर्ड’ (एनडीडीबी) या संस्थेची स्थापना केली. अर्थातच याची धुरा डॉ. कुरियन यांच्या खांद्यावर आली. याच कालावधीत भारतात हरीत क्रांतीची मुहुर्तमेढ रोवण्यात आली होती. याच अनुषंगाने देशाला दुग्ध उत्पादनात अग्रेसर बनविण्यासाठी १९७० साली ‘ऑपरेशन फ्लड’ ही अत्यंत महत्वाकांक्षी योजना आखण्यात आली. याच्या अंमलबजावणीची जबाबदारी आपसूकच डॉ. कुरियन यांच्याकडे आली. त्यांनी या संधीचे अक्षरश: सोने केले.

देशात सहकारी चळवळीच्या माध्यमातून दुध वितरणात डॉ. कुरियन यांना सफलता मिळाली होती. मात्र दुग्ध उत्पादन व गुणवत्तेत वाढ, गुरांच्या संकरीत जाती विकसित करणे, गुरांना पौष्टीक खाद्य देणे, अत्याधुनिक प्रकल्प उभारणे आदी बाबीही तितक्याचा महत्वाच्या होत्या. हे सारे करत असतांना भारतात दुग्ध जाल उभारणे अत्यंत जिकिरीचे होते. यावेळी त्यांनी अत्यंत चतुराईचा वापर केला. १९७०च्या दशकात आंतराष्ट्रीय करारानुसार विकसित देश भारतासारख्या विकसनशील देशाला आपल्याकडील अतिरिक्त दुध पावडर मोफत देत असत. यापासून तयार झालेले दुध भारतात अल्प दराने उपलब्ध करून देण्याची शक्कल त्यांनी लढविली. यामुळे देशातील दुध टंचाईवर मात करून त्यांना अन्य बाबींवर लक्ष केंद्रीत करता आले.

जगातील बहुतांश राष्ट्रांमध्ये दुधाचा प्रमुख स्त्रोत हा गायीपासून येतो. भारतात मात्र परिस्थिती भिन्न आहे. आपल्याकडे म्हशीचे प्रमाण खूप आहे. यामुळे शिल्लक दुधापासून भुकटी तयार करणे शक्य होते. मात्र यासाठी लाभणारे तंत्र विकसित झाले नव्हते. इकडे न्यूझिलंड, हॉलंड आणि ऑस्ट्रेलियासारख्या दुग्ध उत्पादनातील अग्रेसर देशांमधील शास्त्रज्ञांनीही म्हशीच्या दुधापासून भुकटी बनविणे अशक्य असल्याचे जाहीर केले होते. मात्र डॉ. कुरियन यांनी म्हशीच्या दुधापासून भुकटी तयार करून जगाला चकीत केले. १९७० ते ९६ या कालखंडात तीन टप्प्यांमध्ये राबविण्यात आलेल्या ‘ऑपरेशन फ्लड’ला अभूतपूर्व यश लाभले. यामुळेच आज आपण जगातील प्रथम क्रमांकाचे दुग्ध व दुग्धजन्य पदार्थांचे उत्पादक बनलो आहोत याचे श्रेय डॉ. कुरियन यांनाच जाते. देशातील हरीत क्रांतीला मर्यादीत यश मिळाल्याने राजकारणी वारंवार दुसर्‍या हरीत क्रांतीचे नारे देतात. दुग्ध उत्पादनात मात्र स्वयंपूर्णता आल्यामुळे मात्र दुसर्‍या श्‍वेत क्रांतीची भाषा मात्र कुणीही करत नाही. डॉ. कुरियन यांना पदावरून हटविण्यासाठी जंग जंग पछाडण्यात आले. बाबू जगजीवनराम यांच्यासारख्या मातब्बर नेत्याने जोर लावूनही ते डॉ. कुरियन यांना हटवू शकले नाही. कारण त्यांनी आपल्या कार्यक्षमतेचा मापदंड प्रस्थापित केला होता. याचमुळे त्यांना पद्मविभूषण, मॅगेसेसे, वर्ल्ड फुड प्राईज आदी पुरस्कारांनीही गौरविण्यात आले. शाम बेनेगल यांच्यासारख्या संवेदनशील दिग्दर्शकाने मंथन हा चित्रपटाच्या माध्यमातून त्यांच्या कार्याचा गौरव केला.

स्वातंत्र्योत्तर कालखंडातील सर्वात यशस्वी उपक्रमाचे नेतृत्व करणार्‍या डॉ. वर्गिस कुरियन यांना खरं तर कधीच ‘भारतरत्न’ हा सर्वोच्च सन्मान मिळायला हवा होता. असो. त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न मिळो वा नको, आपल्या कर्तबगारीने ते अजरामर बनले आहेत. देशात जेव्हाही दुग्ध चळवळीचा उल्लेख येईल तेव्हा त्यांचे नाव कुणीही टाळू शकणार नाही हे मात्र नक्की.

About the author

shekhar patil

1 Comment

  • true, and there are so many people to whom we (India) neglect. we remember only when we loose them. govt is keen to reward people like saif ali khan, but govt really forgets the real heroes. Vergis kurian is a unique kind of ultimate business leader, who’s leadership was very vibrant……. people are not in position to see more real gems in front of tata, birla, murthi and ambani…….

Leave a Comment